Is het algoritmeregister verplicht?

Wat is het algoritmeregister?

Het algoritmeregister is een openbare website van de Nederlandse overheid, algoritmes.overheid.nl, waarop overheidsorganisaties laten zien welke algoritmes ze gebruiken. Per algoritme staat er onder meer wat het doet, waarvoor het wordt ingezet, welke gegevens het gebruikt, wie verantwoordelijk is en hoe er toezicht op is.

De eerste versie ging in december 2022 live. Het register moet burgers, journalisten en toezichthouders laten zien waar de overheid algoritmes inzet. De aanleiding lag onder meer bij de toeslagenaffaire en SyRI, het systeem voor risicoprofilering dat de rechter in 2020 verbood. In beide gevallen bleek achteraf hoe weinig zichtbaar het was hoe burgers werden beoordeeld.

In het register staan algoritmes van ministeries, uitvoeringsorganisaties, provincies, gemeenten en waterschappen. Eind september 2026 stonden er 1.569 algoritmes in.

Een algoritme is hier breed bedoeld. Het gaat om zelflerende AI-systemen, maar ook om eenvoudige rekenregels die bepalen wie een brief krijgt of welk dossier eerst wordt bekeken.

Is het algoritmeregister verplicht?

Kort gezegd: juridisch nog niet, in de praktijk steeds meer wel.

De officiële site zegt het zelf zo: aanleveren is nu nog vrijwillig, en een verplichting komt eraan. In september 2025 vond de staatssecretaris een wettelijke plicht op dat moment nog niet opportuun. Eind september 2026 staat op algoritmes.overheid.nl nog steeds dat aanleveren vrijwillig is. Een wet die het verplicht, is er nog niet.

Voor gemeenten, provincies en waterschappen is de druk vooral politiek en maatschappelijk. Gemeenteraden, journalisten en de AP kijken naar het register. Wie een algoritme met impact op inwoners niet publiceert, moet dat kunnen uitleggen.

Welke algoritmes horen erin?

De Handreiking Algoritmeregister deelt algoritmes in drie categorieën in:

• Categorie A: hoog-risico AI-systemen. Systemen die onder de definitie van hoog risico in de AI Act vallen.
• Categorie B: impactvolle algoritmes. Het algoritme beïnvloedt een proces met rechtsgevolgen voor burgers of organisaties, zoals een boete of subsidie. Of het beïnvloedt hoe de overheid burgers indeelt of contact met ze zoekt, bijvoorbeeld bij risico-inschatting of fraudesignalering.
• Categorie C: overige algoritmes. De organisatie publiceert ze omdat ze maatschappelijk relevant zijn, bijvoorbeeld omdat ze veel aandacht krijgen of veel gegevens gebruiken.

Voor A en B is publiceren het uitgangspunt. C is vrijwillig. Een paar voorbeelden van wat vaak in het register staat: scanauto's voor parkeercontrole, risicomodellen voor bijstand, chatbots voor inwonersvragen, en AI-assistenten voor medewerkers, zoals ChatAmsterdam.

Niet alles hoeft erin. Een spellingscontrole of een rekenblad voor de eigen planning heeft geen impact op burgers.

Het algoritmeregister en de AI Act

De AI Act is een Europese verordening en werkt direct, zonder Nederlandse wet. Overheidsorganisaties die een hoog-risico AI-systeem inzetten, moeten dat registreren in de Europese database voor hoog-risico AI. Dat is een aparte registratie, naast het Nederlandse register.

Door de Digital Omnibus gelden de regels voor hoog-risico AI uit bijlage III later: vanaf 2 december 2027. Daaronder vallen onder meer AI voor toegang tot uitkeringen en publieke diensten, en AI in werving en selectie. Wat de omnibus verder verandert, lees je in de AI Act en de Digital Omnibus.

Het Nederlandse register wordt afgestemd op de AI Act, zodat organisaties de gegevens maar één keer hoeven te verzamelen. Wie zijn register nu goed bijhoudt, is dus ook beter voorbereid op de Europese plicht. Meer over de risicoklassen lees je in AI Act risicoklassen.

Wat zijn de nadelen van algoritmes?

Algoritmes kunnen veel werk versnellen, maar hebben ook nadelen. Juist die nadelen zijn de reden voor het register.

• Vooringenomenheid. Een algoritme leert van gegevens uit het verleden. Zitten daar oneerlijke patronen in, dan neemt het algoritme die over, soms zonder dat iemand het merkt.
• Fouten op grote schaal. Een medewerker die een fout maakt, raakt één dossier. Een algoritme met een fout raakt er duizenden.
• Onduidelijkheid. Een burger weet vaak niet dat een algoritme meebeslist, laat staan hoe. Dat maakt bezwaar maken lastig.
• Blind vertrouwen. Medewerkers nemen de uitkomst van een systeem snel over, ook als hun eigen oordeel anders zegt.
• Verouderde gegevens. Een model dat ooit goed werkte, kan slechter worden als de werkelijkheid verandert.

De toeslagenaffaire liet zien hoe dat samen kan uitpakken. Het register lost deze punten niet op. Het maakt wel zichtbaar waar ze kunnen spelen. Dat is de eerste stap naar toezicht.

Hoe registreer je een algoritme?

1. Inventariseer. Maak een lijst van alle algoritmes en AI-toepassingen in je organisatie, ook de kleine.
2. Bepaal de categorie. Gebruik de criteria uit de handreiking: hoog risico, impactvol of overig.
3. Vul de gegevens in. Doel, werking, gebruikte gegevens, verantwoordelijke afdeling, menselijke controle, en de risico's met de maatregelen ertegen. Het register werkt met een vaste publicatiestandaard.
4. Laat het toetsen. Laat privacy, juridische zaken en de proceseigenaar meelezen. Schrijf in taal die een inwoner begrijpt.
5. Houd het bij. Een algoritme verandert. Werk de registratie bij bij elke grote wijziging en controleer de hele lijst minstens één keer per jaar.

Het Rijk heeft een implementatieteam dat overheden helpt bij het publiceren. Het Algoritmekader van het ministerie van BZK beschrijft daarnaast welke eisen en maatregelen gelden.

Uit onze praktijk

Bij AI voor gemeenten nemen we de registratie mee vanaf het begin. We starten met een kleine groep, meten tijd en kwaliteit, en registreren de toepassing in het algoritmeregister voordat die breed wordt ingezet. Dat dwingt ook om vooraf helder te hebben wat het systeem doet, wie het controleert en welke gegevens het gebruikt. Welk klantvoorbeeld mogen we hier noemen?

Voor bedrijven geldt het register niet. Toch raden we een eigen AI-register aan: een lijst met alle AI-tools en toepassingen, wie ze gebruikt en met welke gegevens. Dat helpt bij de AI Act en bij vragen van klanten. Een opzet vind je in ons AI-register template. Meer over AI bij de overheid lees je bij overheid en publieke sector.

Veelgemaakte fouten

• Wachten op de wet. Het beleid geldt al, en de AI Act komt eraan. Wie nu begint, hoeft straks niet alles tegelijk te doen.
• Alleen AI registreren. Ook eenvoudige rekenregels kunnen impact hebben op burgers.
• Te technisch schrijven. Het register is voor inwoners. Leg uit wat het doet, niet hoe het model is getraind.
• Eén keer invullen. Een registratie die niet wordt bijgehouden, geeft een verkeerd beeld.
• Ingekochte software vergeten. Een algoritme in een pakket van een leverancier is nog steeds jouw algoritme als je het gebruikt.

Meer artikelen over AI en regels vind je in het nieuwsoverzicht.

Veelgestelde vragen

Verder lezen

Meer uit de kennisbank

Terug naar de kennisbank